Zamek Kmitów wzniesiony został na wysokim brzegu Sanu z inicjatywy wielkiego marszałka koronnego i wojewody krakowskiego – Piotra Kmity herbu Szreniawa, w miejscu dawnego zamku drewnianego. Ród ten zmienił na przełomie XV i  XVI wieku swoją siedzibę z pobliskiego Sobienia na Lesko, ponieważ w wyniku najazdu Węgrów dotychczasowa siedziba, położona na wysokiej górze, została poważnie zniszczona i nie miała możliwości dalszego rozwoju.

Średniowieczna warownia zbudowana została w Lesku w latach 1505-1539. Była siedzibą znanych rodów magnackich: w/w Kmitów, następnie Stadnickich, Mniszchów, Ossolińskich i Krasickich. Już w 1491 roku istniał tutaj dwór obronny, a budowę zamku rozpoczął prawdopodobnie syn Jana Kmity – Stanisław Kmita z Sobienia. Dokończył ją jego syn Piotr.

Stanisław Orłowski, autor przewodnika po Lesku pt. „Lesko i okolice”, podaje że według opisu z dwóch aktów działowych zamek leski przejmowany przez Mikołaja Stadnickiego miał piętrową bramę z piwnicami, piętrowy średni dom murowany z komorami i piwnicami, drugi piętrowy dom murowany z piwnicami, piętrowy dom drewniany, drewnianą kuchnię, drugą wielką kuchnię murowaną z piwnicami, drewnianą piekarnię, plac zamkowy. Całość różnorodnych zabudowań zamkowych otoczona była parkanami, częściowo murami obronnymi, a stojące na stromym wzgórzu nad Sanem budynki murowane miały grube mury piwnic spełniające rolę murów obronnych. Poza murami obronnymi stały dwa domy drewniane od strony miasta i od Sanu (prawdopodobnie dla administracji dóbr), browar, słodownia, masarnia, komory, sklepy, ogrody, sad, chłodnik, chmielnik i stajnie. Z 1611 roku pochodzi jeszcze wzmianka o zwierzyńcu zlokalizowanym w pobliżu zamku.

Po 1656 roku Stadniccy przebudowali zamek, zwieńczając go attyką z wnękami i narożnymi wieżyczkami. W obręb murów włączono starą murowaną wieżę mieszkalną. Zamek posiadał dużą bibliotekę, w której od 1693 roku znajdowało się 325 pozycji, a od 1697 roku 378 ksiąg.

W listopadzie 1702 roku w trakcie wojny północnej na Lesko napadł oddział szwedzki z korpusu gen. Stenbocka, zwalczającego w południowej Polsce stronników Augusta Mocnego. Sierpień 1704 roku był również dla Leska i zamku trudnym okresem. W tym to bowiem roku do miasta przybyli ponownie Szwedzi, splądrowali dobra Jana Franciszka Stadnickiego wraz z zamkiem i miastem Leskiem. W dniach od 17 do 23 sierpnia dokonali znacznych spustoszeń: zrabowali mienie właściciela, wysadzili podłożonymi w kilku miejscach prochami mury i cenne komnaty zamkowe oraz bramy, podpalili zamek i miasto. Uległo zniszczeniu wówczas wyposażenie, ozdoby, księgozbiór, dokumenty i przywileje. Po ich odjeździe zamek odbudowano po 8 długich latach dzięki sporym nakładom finansowym.

Po przejściu dóbr leskich w ręce Ossolińskich inwentarz z 1765 roku wskazuje na zamek jako na rezydencję pańską. Posiadał kancelarię pańską, kaplicę, skarbiec, piwnice, pokoje dolne i górne, pokoje gościnne, dużą salę, piwnice, kuchnie, cukiernię, stajnie, ogrody typu włoskiego i bogate wyposażenie komnat zamkowych. W połowie XVII wieku Lesko przeżywało okres rozkwitu. Miejscowi kupcy handlowali głównie winem. A i w piwnicach zamkowych trzymano: beczki, antały i butelki wina węgierskiego oraz miodu pitnego. Za Józefa Ossolińskiego, późniejszego wojewody wołyńskiego, cieszącego się wielkim mirem wśród szlachty sanockiej, życie na zamku leskim stało się tematem barwnych opowieści, które sto lat później opracował literacko Zygmunt Kaczkowski.

W 1773 roku, niedługo po I rozbiorze Polski, na pięknym podówczas zamku przebywał w gościnie cesarz Józef II, który będąc w podróży po Galicji przybył z Homonny do Leska, gdzie na zamku przyjął nowych poddanych.

Piękny zamek uległ zniszczeniu z powodu pożaru, który nastąpił w 1783 roku. Spowodował on wielkie zniszczenia i ponad 50-letni okres zastoju w odbudowie. Zamek został opuszczony. Oto jak opisywano jego stan: „dach zamku zgniły i upadły, mury częściowo porozwalane. Na drugim piętrze jedna sala rozwalona, w pozostałych pięciu pokojach sufity i podłogi zgniłe. Większość pomieszczeń bez okien, pieców i kominków”. Drogą koneksji rodzinnych Lesko, w tym i zamek trafiło w ręce Ksawerego Krasickiego w 1799 roku, który podjął się odbudowy zamku w 1839 roku, powierzając  kierownictwo prac renowacyjnych Wincentemu Polowi. Obiekt zatracił wtedy całkowicie swój wygląd pierwotny. Pol – XIX-wieczny romantyk nadał mu kształt klasycystyczno-renesansowej rezydencji w stylu włoskim. Powstały też dodatkowe oficyny i oranżeria.

I wojna światowa nie oszczędziła zamku Krasickich. Jesień 1914-Wiosna 1915 to okres plądrowania i niszczenia jego wnętrz przez żołnierzy formacji rosyjskich. Na koniec stacjonowania tych wojsk, podczas wycofywania się na wschód żołnierze ci podpalili słomę znajdującą się w pomieszczeniach zamkowych, wywołując tym sam kolejny pożar.

W roku 1924 przy oranżerii wmurowano kamienny portal renesansowy przeniesiony z zamku w Laszkach Murowanych. Odbudowano zamek, lecz we wrześniu 1939 roku zajęli go Sowieci i okupowali go wraz z miastem do czerwca 1941 roku. Okupacja niemiecka 1941-44 przyniosła dalszą dewastację zamku. Dopełniło całość ponowne „użytkowanie” zamku przez Sowietów po opuszczeniu go przez Niemców.

W 1955 roku zakończono odbudowę zamku, przeznaczając go na ośrodek wypoczynkowy dla górników z Kopalni Makoszowy. Obecnie funkcjonuje jako pensjonat, zarządzany przez Gliwicką Agencję Turystyczną. Kiedyś był znacznie większy, lecz z powodu licznych przebudowań i odrestaurowań zmienił swój wygląd. Obecnie złożony jest z podłużnego parterowego budynku dostawionego do dawnych murów zewnętrznych wraz z cylindryczną basztą obronną, części mieszkalnej i murów obwodowych od strony Sanu. Położona najdalej od wejścia na teren zamku – część mieszkalna powstała z nadbudowy pierwotnej wieży mieszkalnej rodu Kmitów. Są tam ślady zabudowy jeszcze z XVI wieku. W fosie od strony północnej utworzono niewielki basen, a na dziedzińcu zamku znajduje się ogródek z zadbanymi krzewami. Dookoła zamku rozpościera się park, który dawniej był znacznie rozleglejszy. Obecnie znajduje się w nim amfiteatr miejski.

  • Zamek_Kmitow1
  • Zamek_Kmitow10
  • Zamek_Kmitow11
  • Zamek_Kmitow12
  • Zamek_Kmitow13
  • Zamek_Kmitow14
  • Zamek_Kmitow15
  • Zamek_Kmitow16
  • Zamek_Kmitow17
  • Zamek_Kmitow2
  • Zamek_Kmitow3
  • Zamek_Kmitow4
  • Zamek_Kmitow5
  • Zamek_Kmitow6
  • Zamek_Kmitow7
  • Zamek_Kmitow8
  • Zamek_Kmitow9

źródło: Jacek Łeszega